## Ristikanzan oigevuksien yhtehine deklaratsii

### 1. stat’t’u

Kai rahvas roittahes vällinny da taza-arvozinnu omas arvos da oigevuksis. Jogahizele heis on annettu mieli da omatundo da heil vältämättäh pidäy olla keskenäh, kui vellil.

### 2. stat’t’u

Jogahizel ristikanzal pidäy olla kai täs Deklaratsies julgi sanotut oigevukset da kai vällyöt, eroloi huolimata, oldahes net rodu, nahkan väri, sugupuoli, uskondo, poliittizet libo toizenmoizet uskot, rahvahalline libo sotsiualine roinduperä, omazus-, soslouvii- libo toizet tilat.

Paiči sidä, ei voi olla nimittumua eruo sen muan libo alovehen poliittizen, kanzoinvälizen libo oigevuksen stuatusan perustehel, kuduale kuuluu ristikanzu, sidä huolimata olgah se aloveh rippumatoi, huolenpivon alaine, vallanalaine libo kuitahto toizin omis oigevuksis puolendettu.

### 3. stat’t’u

Jogahizel ristikanzal on oigevus elaigah, vällyöh da persounallizeh koskemattomuoh.

### 4. stat’t’u

Nikedä ei sua pidiä orjannu libo vallanalazennu; orjien piendy da myöndy ollah kielletty kaikis muodolois.

### 5. stat’t’u

Nikedä ei sua muokata libo käyttiä julmii, ebägumannoloi libo hänen arvuo alistujii nakazaanieloi.

### 6. stat’t’u

Jogahizel ristikanzal, olgah häi hos kus, ollah oigevukset da juriidizet vellallizuot, häi voibi käyttiä nenii oigevuksii da täyttiä juriidizii vellallizuksii.

### 7. stat’t’u

Kai rahvas ollah taza-arvozet zakonan ies da jogahizel on oigevus, eroloi huolimata, taza-arvozeh oigevuksen puolistamizeh. Kaikil rahvahil on samanlaine oigevus samanarvozeh puolistamizeh mittumastahto tädä Deklaratsiedu rikkojas diskriminatsies da kuduastahto tämänmoizeh diskriminatsieh kuhkutandas.

### 8. stat’t’u

Jogahizel ristikanzal on oigevus kanzallizien toimivaldusuudoloin effektiivizeh oigevuksien järilleh suandah, ku konstitutsieh libo zakonah kirjutetut perusoigevukset olla rikottu.

### 9. stat’t’u

Nikedä ei sua arestuija, ottua kiini libo ajua iäres omavaldazesti.

### 10. stat’t’u

Jogahizel ristikanzal hänen oigevuksien da vellallizuksien miärittelemizekse da hänele azetetun pahanruadosyyttehen perustallizuon selvilesuandakse on oigevus tävvellizen tazaverdazuon perustehel sih, ku hänen dieluo kaččos julgi da kaikkii zakonanmugazuon vuadimuksii täyttäjes rippumatoi da tazapuoline suudo.

### 11. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal, kuduadu viäritetäh pahanruavos, on oigevus olla viärättömänny sissäh, kuni hänen viäryön ei tovesteta zakonallizesti moizen julgizen suudodielon kaččelemizen perustehel, kuduan aigah hänele rodieu turvattu mahto puolistukseh.

2. Nikedä ei sua suudie pahanruavos mittumantahto ruavon luadimizen perustehel libo ruadamata olemizes, kuduat niilöin luadijes ei oldu pahanruadoloinnu kanzallizien libo kanzoinvälizien zakonoin mugah. Nakazaaniel sežo ei sua olla suurembi, migu se, kudai olis käytetty silloi, konzu pahanruado oli luajittu.

### 12. stat’t’u

Niken ei voi jouduo alazekse, ku hänen persounallizeh da perehelaigah segavuttas, omavaldazesti opittas kuovata hänen eländysija, kyzymätä lugiettas hänen korrespondentsiedu libo yritettäs alendua hänen kunnivuo da rikkuo mainehtu. Jogahizel ristikanzal oli oigevus suaha puolistustu zakonan mugah moizes segavumizes libo sen yrityksis.

### 13. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on vällyoigevus siirdyö da vallita ičelleh eländykohtu tietyn valdivon rajois.

2. Jogahizel ristikanzal on oigevus lähtie kuduastahto muas, luguh ottajen oma mua, da kiändyö järilleh.

### 14. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on oigevus eččie turvupaikkua toizis mualois da käyttiä sidä turvupaikkua.

2. Tädä oigevustu ei sua käyttiä tagahajamizes, ku toven sen perustehennu on ebäpoliittine pahanruado, libo tego, kudai ei sovi Yhtistynnyzien Kanzukundien Organizatsien tavoittehih da printsippoih.

### 15. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on oigevus kanzallizuoh.

2. Nikes ei sua vägivaldazesti ottua kanzallizuttu, nikel ei ole oigevustu vägivaldazesti muuttua kanzallizus.

### 16. stat’t’u

1. Täyzi-igäzikse tulluzil miehil da naizil on oigevus ilmai mittumiitahto rajoituksii rovun, kanzallizuon libo uskondon perustehel mennä kirjoih da perustua oma pereh. Heil ollah yhtenmoizet oigevukset kirjoihmennes, kirjoihmendyy yhtes eläjes da erottuu.

2. Kirjoihmenendy voibi tapahtuo vai silloi, konzu mollembat kirjoih menijät tävvelleh da omal mieleh tahtotah sidä.

3. Pereh on yhteiskunnan luonnolline piäsolu da sil on oigevus puolistamizeh yhteiskunnan da valdivon puoles.

### 17. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on oigevus omistua omazuttu kui yksinäh, mugai yhtes toizienke.

2. Nikel ei sua vägivaldazesti kiškuo hänen omazuttu.

### 18. stat’t’u

Jogahizel ristikanzal on mielien, ičentunnon da uskon vällyön oigevus; sih oigevukseh kuuluu vällys muuttua oma usko da mielet da välly kannattua omua uskuo libo mielii kui yksinäh, mugai yhtes toizienke, julgizesti libo yksittäin opastujes, jumalanpalvelukses da uskondollizii da ritualutoimituksii pidäjes.

### 19. stat’t’u

Jogahizel ristikanzal on mielien vällyön da niilöin sanondan oigevus; sih oigevukseh kuuluu vällys estiettömästi kannattua omii mielii da vällys eččie, suaja da levittiä informatsiedu da idejoi kaikin tavoin da valdivollizii rajoloi huolimata.

### 20. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on rauhallizien kerähmölöin da assotsiatsieloin oigevus.

2. Nikedä ei sua vägehes potakoija liittymäh mittumahtahto assotsiatsieh.

### 21. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on oigevus ottua ozua oman muan haldivoičendah kohtinazesti libo vällästi vallittuloin edustajien kauti.

2. Jogahizel ristikanzal on valdivollizeh palveluh tazaverdazen piäzyn oigevus omas muas.

3. Rahvahan vallal pidäy olla halličuksen vallan perustehennu; täl vallal pidäy tulla ilmi aiguvälizis da ebäfal’sifitsiiruittulois valličuksis, kudamii pidäy pidiä yhtehizen da taza-arvozen valličusoigevuksen mugah peitollizen iäneständän kauti libo toizien samanarvozien keinoloin kauti, kuduat uskaldetah iäneständän vällytty.

### 22. stat’t’u

Jogahizel ristikanzal, kui yhteiskunnan ozanottajal, on oigevus sotsiualizeh turvuamizeh da hänen arvon kannattamizekse da persounan vällän kehityksen hyväkse tarvittavien oigevuksien todevuttamizeh ekonoumizel, sotsiualizel da kultuurizel alal kanzallizien vägilöin da kanzoinvälizen yhtehizen ruavon kauti da jogahizen valdivon struktuuran da resursoin mugah.

### 23. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on ruado-oigevus, oigevus välläl vallita ruado, oigevus oigieloih da sobizih ruado-ololoih da ruavottomuos vardoiččemizeh.

2. Jogahizel ristikanzal ilmai mittumuatahto diskriminatsiedu on oigevus taza-arvozeh palkah samanverdazes ruavos.

3. Jogahizel ruadajal ristikanzal on oigevus oigieh da vältäväh palkah, kudai turvuas ristikanzale pättävän olemasolemizen hänele da hänen perehele, da kudai tarbehen mugah tävvendettäs sotsiualizen turvuamizen toizil varoil.

4. Jogahizel ristikanzal on oigevus perustua ammatillizet liitot da liittyö ammatillizih liittoloih omien eduloin puolistamizekse.

### 24. stat’t’u

Jogahizel ristikanzal on huogavundan da joudavan aijan oigevus, sen luvus motiviiruittun ruadopäivän puolendamizen da aiguvälizen palkatun loman oigevus.

### 25. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on oigevus moizeh elaijan tazoh, luguh ottajen syömizet, sovat, eländykohtu, meedikkupalvelu da tarvittavu sotsiualine palvelu, kudai on tarvittavu tervehyön da hänen da hänen perehen toimehtuloh niškoi, da oigevus turvuamizeh ruavottomuon, voimattomuon, niistiekse puutundan, leskevyndän, vahnuon da toizen tapahtuman varakse, kuduan periä ristikanzu hänes rippumattomien syylöin periä jiäy ilmai tomehtuloloi.

2. Muamazus da lapsus annetah oigevuksen eriluaduzeh huoldoh da abuh. Kaikil lapsil, kuduat on suadu kirjoisolos libo ilmai sidä, pidäy olla yhtenmoine sotsiualine puolistus.

### 26. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on oigevus opastundah. Opastundu pidäy olla ilmaine vähimytteh sit, mi koskou algu- da keskiopastundua. Alguopastundu pidäy olla vältämätöi. Tehnizel da ammatillizel opastundal pidäy olla kaikile suadavis, da korgiel opastundal pidäy olla yhtenjyttyöh suadavis kaikkih niškoi jogahizen neroloin perustehel.

2. Opastundua pidäy ohjata ristikanzan persounan tävvellizeh kehittämizeh da ristikanzan oigevuksien da perusvällyksien kunnivoittamizen suurendamizeh. Opastundal pidäy auttua keskinästy ellendämisty, tirpamistu da kaikien kanzoin, roduloin da uskondollizien joukkoloin välisty ystävytty, da sil pidäy auttua Yhtistynnyzien Kanzukundien Organizatsien ruaduo rauhan säilyttämizekse.

3. Vahnembil on eduoigevus opastundan muvvon valličendas omih vagahazih lapsih niškoi.

### 27. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on oigevus välläl ottua ozua yhteskunnan kultuurizeh elaigah, suaha hyviä kieldy taijos, yhtyö tiedoalan progressah da käyttiä hyväkse sen hyvii.

2. Jogahizel ristikanzal on oigevus hänen moizien moraalizien da ainehellizien eduloin puolistamizeh, kuduat ollah hänen luajittuloin tiedo-, literatuuran libo taidoalan tevoksien tuloksennu.

### 28. stat’t’u

Jogahizel ristikanzal on oigevus sotsiualizeh da kanzoinvälizeh kundoh, kuduan mugah täh Deklaratsieh kirjutetut oigevukset da vällyöt voidas todevuo tävvelleh.

### 29. stat’t’u

1. Jogahizel ristikanzal on vellallizuksii yhteiskunnan ies, vai sit voi tapahtuo välly da tävvelline hänen persounan kehitys.

2. Omii oigevuksii da vällyzii todevuttajes jogahistu ristikanzua kohti voibi käyttiä vai moizii rajoituksii, kuduat ollah miärätty zakonal juuri sih niškoi, ku olis turvattu tarvittavu toizien oigevuksien da vällyzien tunnustamine da kunnivoittamine da oldas täytetty zakonanmugazet moralin, yhteiskunnallizen kunnon da yhtehizen toimehtulemizen vuadimukset demokruattizes yhteiskunnas.

3. Nenien oigevuksien da vällyzien todevuttamine nikonzu ei voi olla risturiijas Yhtistynnyzien Kanzukundien Organizatsien piätavoittehien da printsipoinke.

### 30. stat’t’u

Ni mi täh Deklaratsieh kirjutettu ei voi olla sellitetty, kui kudualetahto valdivole, rahvasjoukole libo erillizile rahvahile annettu oigevus toimie mittumaltahto alal libo luadie midätahto täh Deklaratsieh kirjutettuloin oigevuksien da vällyzien hävittämizekse.